De afgelopen twee jaar heb ik op diverse manieren meegewerkt aan het SIA Raak publiek onderzoek naar Arts-professionals in transdisciplinaire kunstprojecten. Ik heb verslag gedaan van Springdance en Festival aan de Werf, meegewerkt aan het onderzoek van Joris Weijdom, de redactie van een digitaal cahier over taal in transdisciplinaire kunstprojecten gedaan en mijn scriptie herschreven tot een cahier. Aanstaande donderdag wordt het traject afgesloten met een studiedag in de kleine zaal van de faculteit theater van de HKU.

Ik heb onder andere gewerkt aan:

weet het (nog) niet. Over relaties in het transdisciplinaire maakproces

“De rand van het programma: als context en in context”

Theorie voor op de Vloer met de Ander

Voor meer informatie:

weet het (nog) niet
Over relaties in het transdisciplinaire maakproces

Hoe maak je een theatervoorstelling? Wie en wat is er allemaal betrokken bij een maakproces? Wat is er nodig om tot een voorstelling te komen? Op welke manier werken mensen samen in een maakproces? Er zijn verschillende redenen dat ik deze vragen begon te stellen. Er zijn ook verschillende redenen te noemen waarom deze vragen interessant en relevant zijn voor theatermakers, theaterwetenschappers, dramaturgen, technici, studenten en kunstenaars uit andere disciplines. Ik wil graag mijn fascinatie voor het maakproces delen.

In dit betoog richt ik mij niet op theater als één discipline. Kenmerkend voor theater is juist dat er verschillende disciplines samen moeten werken om tot een voorstelling te kunnen komen: licht, geluid, acteren, regisseren, schrijven, video, games, beeldende kunst, vormgeving, wetenschap, filosofie en communicatie kunnen als ‘disciplines’ worden gebruikt in het maakproces van theater. Desondanks heb ik wel gekozen om te spreken van theatrale maakprocessen. Deze term benadrukt dat er in het maakproces gewerkt wordt aan een kunstwerk dat live wordt opgevoerd. De vraagstelling waar ik mij op richt is de volgende:

Op welke manier kan een heterogeen relationeel perspectief bijdragen aan het begrip van hedendaagse theatrale maakprocessen?

Binnenkort meer informatie.

“De rand van het programma: als context en in context” (.pdf)
Een verslag over de randprogrammering van het Springdance & performance festival 2009 in het kader van het onderzoek ‘Art professionals in transdisciplinaire kunstprojecten’. Door Jochem Naafs

Theorie voor op de Vloer met de Ander (binnenkort online)
Begrippen voor de theatermaker

Met dit digitale cahier wil het Lectoraat Theatrale Maakprocessen inzicht verschaffen in de begrippen die gehanteerd worden in het hedendaagse theatrale maakproces. Het is bedoeld voor docenten en studenten van de faculteit theater van de HKU, maar ook voor studenten van andere kunsthogescholen, studenten media- en theaterwetenschappen en professionele makers.

Ieder begrip is gekoppeld aan een schaal van theorie tot praktijk en op die manier in drie hoofdcategorieën ingedeeld: De vloer, De ander en De theorie. De insteek bij ieder begrip is dat het beschreven is op zo’n manier dat het hanteerbaar is voor de theatermaker in het maakproces. De begrippen zijn geïllustreerd met citaten van makers, voorbeelden uit de praktijk en/ of een glijdende schaal waarop het te gebruiken is.

De lijst is niet compleet en de begrippen die wel ter sprake komen liggen niet vast. We willen iedereen uitnodigen om met suggesties of aanvullingen te komen.

Dit cahier is tot stand gekomen met medewerking van:
Zuraida Buter, Nirav Christophe, Claire van Daal, Jochem Naafs, Emile Schra, Remco Weijer en Mart-Jan Zegers.

De Workweek in De Dansvloer draait om ontmoeting, ontwikkeling en uitwisseling. Het geeft de studenten de mogelijkheid om andere studenten te ontmoeten. Door samen te werken aan de diverse opdrachten van Meg Stuart en Jeremy Wade leren ze de anderen kennen; hun werkwijze, hun stijl, hun ideeën en gedachten. Meg Stuart is de dag begonnen met de mededeling dat ze deze week wil gebruiken om mét de studenten te werken aan de hand van opdrachten: “I work while I’m teaching”. Ze zal niet leren wat ze al weet, maar wat ze graag wil uitvinden: “I teach what I want to know, I teach questions”. Ze nodigt de studenten uit om de grenzen van haar opdrachten op te zoeken, maar zegt ook dat ze hen regelmatig terug zal roepen naar de kern. Een uur later zijn ook Jeremy Wade en Brendan Dougherty, zijn vaste componist en muzikant, binnen en na de lunch wordt de groep voor de rest van de week in tweeën gesplitst. De groepen werken in de komende middagen afwisselend met een van de choreografen.

Op donderdagmiddag geeft Jeremy Wade geeft de volgende opdracht aan ongeveer 25 studenten: “Je bent in een sociale omgeving, waar veel andere mensen zijn bij wie je je niet op je gemak voelt. Je bent nerveus, zenuwachtig. Je schrikt van bewegingen, die van anderen én die van jezelf. Je bent hypergevoelig en gespannen. Je hebt het warm. Af en toe uit je een onverwachte frustratie”. Het is fascinerend om te zien hoe de studenten langzaam in de verzonnen situatie opgaan. Al na enkele minuten voel ik mezelf af en toe ook ongemakkelijk bewegen en schrikken van iemand die te dicht in de buurt komt. De muziek van Brendan Dougherty wordt steeds kriegeliger. Ik blijf dicht bij de muur en schuifel langzaam naar de andere kant van de studio om een ander perspectief te hebben. Mijn aantekeningen zijn slordiger dan anders omdat ik lichtjes tril. Ik trek mijn vest uit en ga zitten op de grond. Dan geeft Jeremy Wade aan dat de oefening afgelopen is. Samen met de studenten schud ik de spanning van me af.

Jeremy Wade geeft haast psychologische aanwijzingen. Hij beschrijft de situatie waarin de studenten zich bevinden, hoe ze zich voelen en daaruit volgen de bewegingen, uitdrukkingen en geluiden als vanzelf. Vaak zijn zijn aanwijzingen dubbelzinnig: “You’ve just won 20 million euro in the lottery, but you don’t want anyone to know”, You’ve taken ecstasy by accident and you’re on a funeral”. Deze dubbelzinnigheid zorgt voor een botsing van emoties. Door naar de verschillende studenten te kijken merk je dat de meest simpele en kleine tegenstellingen vaak het beste werken. Kleine wisselingen in gezichtsuitdrukking en bewegingen van alleen de handen blijken vaak overtuigender dan grootse gebaren met de armen en springen van blijdschap gevolgd door een bijna betrapt in de hoek staan. Hij heeft een andere aanpak gedurende deze week dan Meg Stuart. Hij heeft meer controle en werkt met opdrachten die hij al eerder heeft gegeven. Hij is helder en precies en zijn opdrachten zijn leuk om uit te voeren. Bij Meg Stuart moeten de studenten echt werken.

Meg Stuart werkt tijdens de workweek aan ‘systems of support’. Hoe ondersteun je iemand? Letterlijk en figuurlijk, psychologisch en fysiek? Als je iemand anders support ben je minder met jezelf bezig, je leeft voor de ander. Meg Stuart laat één derde van de studenten een bepaalde staat van bewustzijn zoeken, waarin ze moeten blijven. Dat levert korte, herhalende bewegingen op, mensen die op een bepaalde manier blijven hangen. Vervolgens zoeken de anderen een manier om op deze staat te reageren. Het blijkt lastig om in hetzelfde bewustzijn te blijven als iemand anders met je mee gaat doen, niet alleen de bewegingen passen zich aan, maar ook het bewustzijn zelf lijkt te veranderen als een tweede persoon zich bij de eerste voegt. De vraag waar Meg Stuart mee speelt, is hoe je daadwerkelijk de staat van bewustzijn van de ander ondersteunt. Hoe kun je een duet beginnen zonder de sfeer van de solo op te heffen?

De studenten vinden samen met Meg Stuart dingen uit over ‘systems of support’ en de meeste opdrachten worden dan ook geëvalueerd. Samen proberen ze uit te zoeken wat wel en niet werkt en waarom dat zo is. Deze manier van werken betekent aan de ene kant dat de studenten wat meer geduld moeten opbrengen en dat ze moeten aanvoelen welke kant Meg Stuart heen wil, ze is niet altijd heel duidelijk. Aan de andere kant geeft ze hen op deze manier echt een kijkje in haar manier van werken. Ze maken kennis met haar methodes door aan deze methodes te sleutelen. Ze probeert dingen uit, ze test, door de studenten aanwijzingen te geven “see how they can support you, if you need him/her”, “sense the space around you”. Zo nu en dan geeft ze meer figuurlijke aanwijzingen zoals “measure not like a doctor, but more like a mad scientist”.

“Performance is about giving things attention” zegt Meg Stuart in een kort evaluatie tussendoor. Dat is ook wat ze met het meten en opmeten wil bereiken. De dansers geven door te meten aandacht aan zichzelf, de ander of de omgeving zonder daar direct betekenis aan te geven. De betekenis ontstaat daardoor in het hoofd van de toeschouwer op het moment dat de dansers een relatie aangaan met elkaar of met hun omgeving. In tegenstelling tot Jeremy Wade werkt ze met fysieke aanwijzingen in plaats van psychologische. De studenten kunnen zelf bepalen of ze het bij een fysieke staat houden of dat ze ook in een bepaalde mentale staat komen, maar uiteindelijk draait het wel om communicatie naar het publiek. Het is één ding om in een staat te geraken, maar dan komen de volgende vragen kijken “How do you relate to this state? How do you communcate it?”.

De twee choreografen hebben een geheel andere aanpak. Met Meg Stuart praten de studenten over fysiek bewustzijn, met Jeremy Wade werken ze aan het mentale bewustzijn. Teveel met één van de twee choreografen in een studio en je raakt of teveel in je lichaam, of teveel in je hoofd. Vrijdagmiddag vraagt een student hoe je een staat van zijn opnieuw kunt oproepen in een performance, hoe breng je een staat van bewustzijn op het podium? “It’s about trying to convince yourself of your state. Physical tasks help for me” zegt Meg Stuart daarop. Een fysieke staat is gemakkelijker opnieuw op te roepen bij jezelf, dan een psychologische. Zeker als je niet een Jeremy Wade hebt die je daarbij helpt.

In dit artikel ga ik in op de volgende vragen: “Is a choreographic body a processing body?” en “Is the role of the body in contemporary art process filled, or is the body merely a subject and thus a product?” Het zal in de volgende nieuwsbrief van Danslab verschijnen.

Voor de nieuw te ontwikkelen website van het tijdschrift Volume van theater Frascati heb ik een artikel geschreven naar aanleiding van vier solovoorstellingen die in april dit jaar in Frascati te zien waren. In Een solo voor twee handen en zijn schaduw ga ik in op de machtsverhoudingen tussen performer en publiek tijdens een solo. “Eerst moeten we samen zijn. Vervolgens kan één van ons uit de groep stappen en solist worden. Deze solist kan spelen met de macht die hij verkregen heeft, maar kan zich ook verloren voelen tegenover de groep”.

Springdance legt op dit moment de laatste hand aan een publicatie over Europe in Motion. “Een tweetalig boek met diverse verslagen, artikelen van journalisten Ingrid van Frankenhuyzen en Jochem Naafs, evaluaties en veel foto’s en reacties van deelnemers. In totaal 36 jonge choreografen namen in drie landen (Groot-Brittannië, Roemenië en Nederland) deel aan speciale Dialogue sessies; daarna presenteerden ze hun werk aan het publiek” (www.springdance.nl). In deze publicatie verschijnt mijn column The extra stranger.

Of course two issues come to mind straight away. Can I be objective whilst being commissioned by Springdance to write about Springdance? How can I be critical about my own commissioner? The other issue is the question what it is to be a dramaturge. Does my subjective view matter for the artist I am working with? Or should I be able to objectify my own perspective on the performance. Should I try to represent the audience that will come and see the show?
In the end I prefer to mix up a clear subjective view with some elements, which I think are more objective. I try to use this approach in my writing, my research and my dramaturgical practice. Alternating in describing the subject matter and my own position in relation to that.

I can’t help thinking of Simon Ellis’s Down (working title). Ellis, one of the participants in Europe in Motion, not only presented his solo performance, he also provided the context of this performance. From the introduction, where I imagined myself in his place, having just introduced Beginning Middle, End myself an hour earlier, to the reviews, audience reactions and even the specifications for touring.

As an artist Ellis took the liberty to be lecturer, choreographer, dancer, critic, audience and PR assistant in one. Criticising both dance and the dance community, he shows, as the devil’s advocate, the ‘like knows like’ existence of this dance community. He left his audience powerless. Everything was already said. Interesting enough Ellis manages to represent several of my positions during Springdance & performance festival. And by doing this he got me thinking about my position(s) in this community.

In a way Ellis covers himself against any criticism from others, wrapping his entire performance. I could write a review on Beginning, Middle, End today…

Beginning, Middle, End by Andrea Bozic, Julia Willms, Madalina Dan and Michael Pinchbeck tonight (April 23), 19.00h in Theater Kikker.
More Europe in Motion: April 23 and 24, 20.30h in Theater Kikker.

Next year Bettina Masuch will do her speech in Dutch, she promises just before the world première of Jérôme Bel’s Lutz Förster. I’m not sure if that is the best choice if your want to get your message across in such an international festival, I’m writing in English for a reason, but it is a nice gesture.

Enter Lutz Förster. A personality, that’s for sure. The peaceful and gentle way of walking to a chair in the wings, and back with the chair, onto the stage, tells me that already. Bel gave Förster the opportunity to tell his professional life’s story on stage to an audience. And Förster likes to talk. He discovered that early in his professional life when he danced and talked in one of many performances by Pina Bausch. His talking in this biography is only now and then alternated with short dance scenes.

Förster doesn’t get too personal, he doesn’t do too much. He is just there, taking some of the viewers back in time and presenting others a short lesson in dance history. I must admit I belong in the second category. My knowledge of Förster’s work was close to nothing. And I had a good time, I wasn’t bored for a minute, I laughed, admired, enjoyed. But I do wonder, as did others, what Bel’s role was. In Pichet Klunchun and Myself the dialogue between Klunchun and Bel was brilliantly staged. They challenged each other, and the audience, to rethink the history and the aesthetics of dance. The performance <i>Lutz Förster</i> is only about and with Lutz Förster. Where is the other? Where is the mirror to reflect? Reflect both movements and words, both history and present? Let’s leave it at that question.

Springdance’s slogan is ‘A look back into the future’. Lutz Förster gave me ‘a look back’. If I want, I can now go ‘into the future’. This weekend is a weekend for new style; contemporary and modern dance, hip hop, flamenco, butoh and street dance.

The opening day of Springdance &amp; performance festival: It is hot, tight and rather oppressive in the narrow and long hallway of the Centraal Museum. Journalists, dancers, choreographers and others are waiting for the opening of Choreographic Objects by William Forsythe. There’s hardly any space to move so I start to feel like an object myself. I’m being moved by others; someone tells me to remove my bag, and yet someone else pushes me aside gently to get by.

Finally Bettina Masuch takes the microphone and opens with a rather short and brief speech the installation and the 25th edition of Springdance. She urges us to get involved and Forsythe himself stresses to put on the vests which read a short mirrored text. So there we go! To the mirrors, to see how we can manage to rearrange these mirrors in such a way that we can actually read what is written on our back.

But the fun is cruelly interrupted by the voice of Forsythe begging us not to move the mirrors because they were carefully ordered so we could not see ourselves, not even to mention the 14 hours of polishing that went into the work. I felt like a small child whose toys are taken away. I took off the vest and in a sulk I turned my back on the mirrors walking out into the sun. Only to slip back in again seconds later, to take a peek at the other pieces.

Last Tuesday Europe In Motion started as a meeting between “total strangers”, as moderators Igor Dobricic and Nicole Beutler prescribed it. On Wednesday I enter this dialogue as yet another stranger. Simon Ellis, Rui Catalão and Tom Dale present their work today, based on the question “what is central to your work as a choreographer?”.
As mornings go it takes a while to get started. I notice that the atmosphere is comparable to last year’s sessions, with the ‘Romanians’ being late, the ‘British’ ready to get started and the ‘Dutch’ walking up and down between kitchen and the kleine zaal in Theater Kikker.

Fifteen minutes behind schedule Simon Ellis starts his practical demonstration. Pairs are formed with one blindfolded active and one sighted, passive person. His assignment is for the blindfolded person to explore, feel, locate, and make sense of the other body. By touching, moving, pushing and pulling you can get an idea of what the other, passive, body is like. But what is passivity? How can you be actively passive? The movement is building up and the passive persons are asked to assist, resist, rupture or contaminate the actions of the other, but still with the passivity as a starting point.
Actively watching I seem to be the one with the overview while Ellis himself is blindfolded as well in the second half of the exercise. What is it what you see watching an exercise like this? There seems to be a tension between knowing and not knowing, between having power and being powerless. Who is more powerful: a sighted or a moving person? Ellis explains he wants to know how it is to be the viewer of his performance. This wasn’t a performance, although there was a viewer. I enjoyed the tender fight between equals who are not the same.

Another choreographer, another exercise. Rui Catalão seems to have prepared everything. The introduction of half an hour in which he divided the group in duets and quartets feels like a performance already. In the end the exercise starts. It is a very formal assignment, but it can only end up in a complete mess. From that mess they start again, a little bit more organised, a little bit more structured but in a way a lot more confusing as well.
Idea, Material, Formalisation: these three circling steps represent for Catalão his working ethics. These steps he showed through practice and this practice also showed what he says is central to his work: he does not want to be in control of his work aesthetically.
The participants are all both performers and spectators. I am both spectator of performers and spectators. I’m not sure if they all notice my presence during the exercise, but it does turn the act of watching in a performance as well. It gives the exercise an extra layer and emphasizes the importance of the presence of the spectator during a performative situation. Yet again I am the welcomed alien.

Offbeat stamping and clapping and almost floating over the floor, music and pushing the earth away from under your feet, movement identities and the vestibular system. Tom Dale creates choreographies that seem to be closely related to street dance. Because of the music, the movements and the clothing. But for Dale it has is own origin. He damaged his inner ear causing him the feeling that he always pushes away the ground beneath his feet instead of standing on it. His unnatural, conscious way of moving derives from this experience.
Dale’s somewhat more traditional presentation ends in a long and quite fierce discussion. His finished, wrapped, ‘products’ touched some sore spots. Not all the participants agree on the level in which a product must me packaged and made ready for consumption. Dale prefers the concept of creating a world for his choreography to exist in. A world that, as Gabriele Reuter puts it, amplifies the movements.

For me this has been an inspiring day and I am looking forward to Springdance & performance festival more and more. My kick-off was yesterday and I’ll emerge myself in the festival from today on, starting with William Forsythe’s installation in a couple of hours. And what can we expect from the participants of Europe In Motion? Simon Ellis will show ‘some kind of performed document’ has he describes it, a performative reflection on Europe in Motion. It will be a challenge. For me it is already hard to write about one day, what about five of these intense days of discussion and presentation? What will it be like to be his audience? Tom Dale will show a piece exploring the roaming nature of people. Seeing his videos and hearing him talking about offbeat and music I wonder how he will present something as trouble-free and restless as roaming. Rui Catalão presents a live movie. His precise indications and his seemingly open-minded approach to his own aesthetics must give a very specific touch to this concept.

Simon Ellis started a blog on Europe In Motion:
http://springdance09.tumblr.com/

Performances by Europe In Motion participants:
Tom Dale – Roam. April 21, 20.30 (in a tripe bill with Cosmin Manolescu and Erik Kaiel)
Simon Ellis – Down. April 22, 20.30 (in a triple bill with Liat Waysbort and Vava Stefanescu)
Rui Catalão – So Tender. April 23, 20.30 (in a triple bill with Efrosini Protopapa and Kenneth Flak)
April 24, 20.30 a triple bill with Gabriella Maiorino, Manuel Pelmus and Gabriele Reuter.

Beginning, Middle, End – Andrea Bozic / Madalina Dan / Michael Pinchbeck
Three artists meet for the first time. They make a performance about the beginning, the middle and the end of an encounter. This is the beginning.

Andrea takes the beginning, Madalina takes the middle and Michael takes the end. The beginning is about a beginning, the middle is about a middle and the end is about an end. This is the middle.
They play with threes. Three dances. Three artists. Three countries. Three bears. Three ways to tell a story or to sing a song. Three in One. They make three entrances and three exits. This is the end.

Andrea Bozic (HR/NL), Madalina Dan (ROU) and Michael Pinchbeck (UK) took part in Springdance Dialogue 2008. They proposed Beginning Middle End for Springdance 2009 to enable both a collaboration and an important sense of autonomy. They identified many intersections in their work; shared interests in absence and presence; issues of embodiment and self-referentiality; fictionalising personal life and personalising fictional life. Beginning Middle End has been built around the artists’ presence and absence in each other’s creative processes. Interested in the connections between their practices and the space between their practices, the artists asked how they might inhabit each other’s work and exit their own.

Production credits:
Concept and performance: Andrea Bozic, Madalina Dan, Michael Pinchbeck
Live drawing (Beginning): Julia Willms
Dramaturgical advice (End): Jochem Naafs
Produced by the Springdance Festival (in co-production with Theater Frascati), financially supported by the Europe in Motion project.

Visit http://springdance.ning.com/ and join by hitting the sign up button!

Samenvatting
Twaalf deelnemers uit drie landen zijn door curator Gabriel Smeets gevraagd om aan de hand van de thema’s positie en context zichzelf en hun werk te presenteren in een vijfdaagse dialoog. De vragen die Springdance hen stelde daagde hen uit om in te gaan op de vragen en uitgangspunten aan de hand waarvan ze werken, de positie die ze zichzelf toewijzen en de context waarin ze werken.
Dit verslag vat de dialoog samen in vijf thema’s. ‘Het hier en nu van theater’, ‘Materiaal: persoonlijk en samples’, ‘Auteurschap en samenwerken’, ‘Lichaam en beweging’ en uiteraard ‘Context en positie’. Een selectie van citaten binnen deze thema’s verhelderen de onderwerpen en problemen die ter sprake zijn gekomen. De citaten van de ene maker koppel ik aan de ideeën van de ander, deze aanpak kan de relaties tussen de makers verduidelijken en op die manier ingaan op overeenkomsten en verschillen.

De deelnemers aan Springdance Dialogue zijn zich er van bewust dat zij niet per se iets nieuws doen. De vernieuwing is er omdat zij het doen: het is hun lichaam, hun perspectief en hun montage. Ze proberen zichzelf te vernieuwen en op die manier een plek in het hedendaagse dans- en performanceveld te veroveren of te houden. De makers spelen met aanwezigheid en afwezigheid, improvisatie en choreografie, de grens tussen performer en toeschouwer, vragen over auteurschap, samplen, samenwerken. Ze doen onderzoek naar (mogelijkheden van) relaties, dans, bewegingen van dansers én objecten, disassemblage en demontage, representatie en bewustzijn. Ze werken zowel met vorm als met inhoud, maar ook met vorm als inhoud en inhoud als vorm.
De discussie tijdens Springdance Dialogue gaat vooral over het maken van dans en performance. De voorstellingen zelf werden pas de tweede week getoond. De deelnemers gebruiken video en spreken over voorstellingen om dieper in te gaan op het proces dat vooraf gaat aan de voorstelling. Uit de intensieve en doortastende discussies bleek dat een dergelijke dialoog een grote toegevoegde waarde heeft voor deze, vaak jonge, makers. Zij krijgen de mogelijkheid tot discussie, maar vooral tot reflectie. Door met collega’s over hun werk en hun maakproces te spreken leren zij van anderen en, nog veel meer, van en over zichzelf.

Download het gehele verslag als .pdf hier: Verslag Springdance Dialogue 2008

An attempt at verbalising and interpreting bodies, movements, words, and images
(written for Springdance, may 2008)

Download the report in English as .pdf here: Report Springdance Dialogue 2008