Dieren en ethiek
In het eerste deel van Het Dierloze Gerecht van Dirk-Jan Verdonk, over de vegetarische geschiedenis van Nederland, gaat Verdonk in op de sociaal-anarchist én vegetariër Ferdinand Domela Nieuwenhuis.  Hygiënische en economische redenen lagen ook ter grondslag aan zijn vergetarisme, maar humanitaire, ofwel ethische redenen spelen de hoofdrol volgens Domela Nieuwenhuis zelf in zijn lezing uit 1913 (Verdonk 2010: 47). Hoewel Verdonk ook een kanttekening plaatst – het is de vraag of hij niet in eerste instantie hygiënische gronden had – lijkt Verdonk ervan overtuigd dat ethische gronden inderdaad de hoofdzaak waren.

Verdonk verwijst in zijn inleiding naar Bruno Latours essay Wij zijn nooit modern geweest (1991) waarin Latour de dichotomie tussen natuur en cultuur op tracht te heffen. In zijn recentere boek Reassembling the Social (2005) herdefineert Latour ‘the social’. “Social is nowhere in particular as a thing among other things but may circulate everywhere as a movement connecting non-social things” (Latour 2005: 107). Sint- jakobsschelpen (Callon 1986) en schepen (Law 1986) kunnen een relatie hebben met andere actoren. Ze kunnen anderen dingen laten doen en op die manier zijn ze te beschouwen als bemiddelaars (mediators) (Latour 2005: 40). Deze actoren zijn wellicht niet sociaal in de manier waarop sociologen van the social dat begrip definiëren, maar ze zijn ook zeker niet niet-sociaal. Ze hebben relaties tot anderen, ze laten anderen dingen doen, ze zijn niet sociaal maar behoren tot een netwerk van associaties. In deze lijn spreekt Donna Haraway van naturecultures in plaats van natuur en cultuur. Daarmee probeert ze onder andere de zogenaamde uniekheid van de mens te ontkrachten. Juist die idee – dat de mens boven de andere dieren staat – stoot mij zo tegen de borst, zeker als ik over vegetarisme praat. Het argument dat ik mezelf boven de dieren plaats juist door geen vlees te eten lijkt mij onzinnig, juist omdat ik een keuze heb.

Dieren en sociale gelijkheid
Als je het socialisme herdefinieert met deze nieuwe definitie van het sociale in het achterhoofd kom je denk ik dichtbij de redenen van Domela Nieuwenhuis, of in ieder geval die van mij, om vegetariër te zijn. Ik wil hier nu niet ingaan op de Marxistische en economische grondslag van het socialisme, maar eerder op de basisideeën van sociale gelijkheid, rechtvaardigheid en solidariteit. Als niet alleen de mens tot het sociale wordt gerekend komt men al snel tot een bredere opvatting van alle actoren die in beginsel als gelijk moeten worden beschouwd. Dat houdt overigens (helaas?) niet in dat door het aangaan van relaties tussen actoren deze actoren altijd gelijk zullen blijven. Ook wil dat niet zeggen dat alle actoren hetzelfde zijn, eerder dat ze als gelijk behandeld moeten worden in hun verschillen. Mede doordat verschillen er pas zijn als actoren zich tot elkaar gaan verhouden én niet er al op voorhand zijn. Verdonk citeert John M. Coetzees The Novelle of Animals waarin Elisabeth Costello de lezer wijst op dat wat wezenlijk is aan mensen en andere diersoorten, namelijk een common animality (niet een common humanity!).

Ik ben een dier en er zijn uiteraard genoeg dieren die andere dieren eten. Aan de andere kant heeft de mens vlees nooit nodig gehad in tegenstelling tot carnivore dieren. We zijn prima in staat te overleven op plantaardig voedsel, zeker als we dat aanvullen met zuivel en eieren. Dat we ons bewust zijn dat we dit kunnen, maakt het onmenselijk, of beter gezegd ondierlijk om door te gaan met vlees eten. Dat brengt me bij het volgende punt: het milieu. Je kunt je afvragen of organismen zich bezig houden met het milieu om zich heen. Hoe egoïstisch is het individu? Hoe egoïstisch is de soort? Charles Darwin en na hem vele anderen wijzen ons op het overleven van de meest aangepaste soort en Richard Dawkins spreekt van egoïstische genen om het voortbestaan van de soort te verzekeren. Heel belangrijk is het daarbij wel om niet te vergeten dat het milieu waarin een soort leeft dan juist belangrijk is. Soorten kunnen zich aanpassen, maar zullen ook hun best doen om te zorgen dat de omgeving in eerste instantie niet veranderd. Ze houden dus onbewust (of onbewust?) rekening met het milieu.

Dieren en avantgarde – dieren als avantgarde
De mens lijkt ervoor te hebben gekozen om dit tot het uiterste te drijven door te stellen dat het milieu maakbaar is. Dat krijgen we nu terug, zo lijkt het. Dat de mens zich ervan bewust is (of wordt) dat deze maakbaarheid een grens heeft is niet meer dan natuurlijk (of ik zou moeten zeggen natuurcultuurlijk). De mens is zich ervan bewust dat ze een bewustzijn heeft en dat maakt het nadenken over deze kwesties lastig. In hoeverre kunnen we nog iets veranderen? Als dit de weg is die de mens als soort heeft gekozen, wie ben ik dan om dat stop te zetten? Aan de andere kant begint een verandering in een soort altijd kleinschalig. Een mutatie van een gen kan ook een mutatie van een gedachten zijn.

In De Volkskrant van 30 april 2011 zegt Peter Sloterdijk in een interview van Peter Giesen dat er een nieuwe avantgarde opstaat. “Ik zie de nieuwe avantgarde al ontstaan. Op de hele wereld zie je een nieuwe vorm van reflectie, er ontstaat een nieuwe generatie die haar leven al in dit perspectief overdenkt. Die ethische avantgarde zal men herkennen aan de eisen die zij aan zichzelf stelt en vervult. Zulke groepen bestaan nu al, als je ziet hoe jonge mensen zich engageren met Greenpeace of honderden andere niet-gouvernementele organisaties” (Sloterdijk 2011). En hoewel Sloterdijk geen vegetariër is (“Nee, maar door mijn vrouw ben ik passief vegetariër. Ik zou best vlees willen eten, maar krijg het niet” (Sloterdijk 2011)), gelooft hij wel dat we minder vlees zouden moeten eten.

Je kunt je afvragen of de opstand van deze nieuwe avantgarde, niet te elitair is en dus haast anti-socialistisch. Een partij als GroenLinks – populair bij een jong electoraat – sluit volgens mij aan bij deze avantgarde. GroenLinks krijgt misschien ook het commentaar de oude linkse waarden overboord te gooien, te liberaal te zijn. Sloterdijk zelf benadrukt dat hij wel degelijk vindt dat het verticale denken opnieuw moet worden overdacht, om het horizontale denken waarin iedereen gelijk is en alles vervlakt tegengas te bieden. Maar juist de idee dat niet iedereen gelijk is, maar wel in eerste instantie als gelijk moet worden beschouwd blijft volgens mij overeind staan. Door te starten vanuit het niet weten hoe de relaties zijn tussen de verschillende actoren – en ze daarmee als gelijk te beschouwen – kun je verder gaan nadenken over deze relaties – over hoe ze veranderen, over hoe ze steeds opnieuw worden aangegaan, over hoe ze een netwerk vormen, misschien tijdelijk één actor worden. Hoe een aantal dieren van de diersoort mens de avantgarde kan vormen die zorgt voor een verandering in het nadenken over het netwerk dat dieren bindt.

Dieren in het labyrint – een verdwaalde conclusie
“In grote lijnen ontstaat een labyrint als er keuzes gemaakt moeten worden uit verschillende alternatieven en het bestaat uit een verzameling van onze mogelijke voorkeuren” citeert Nutscracker een Frans filosoof in het op de mythe van Theseus en de Minotaurus gebaseerde boek De helm der verschrikking van Viktor Pelevin (2006). Het labyrint kun je beschouwen als je persoonlijke interpretatie van een netwerk van actoren, als de actor die daaruit ontstaat in jouw ogen. Je kunt het van een afstand zien als een overzichtelijk geheel, als één ding. Als je inzoomt zie je misschien wel waar het midden is – waar je de Minotaurus zult treffen – maar als je je er eenmaal in begeeft, wordt je onderdeel van het labyrint, weet je misschien niet meer waar jij ophoudt en waar een andere actor begint.

Als je niet weet wie de ander is, maar wel wilt weten wie hij is start je een gezamenlijke ontdekkingstocht, een dialoog, een discourse, een tocht door het labyrint. Ieder door zijn eigen labyrint, met zijn eigen Minotaurus. Als je hem vindt blijft het de vraag wie hij is en hoe je hem verslaat, of je hem wel wilt verslaan. De Minotaurus is natureculture, is half dier half mens. Het verslaan van de Minotaurus is niet de overwinning van het menselijke op het dierlijke, maar van het menselijke op het menselijke zelf. Het is het erkennen van het dierlijke in de mens, van het dier dat de mens is. Het is het weerstaan aan het verslaan, het weerstaan van het moorden. Als je de Minotaurus verslaat, versla je toch vooral jezelf. “Minotaure! Minotaure, c’est toi!! Tu es Minotaure!!! (Pelevin 2011).

—

Giesen, Peter. “Naar de sportschool om de planeet te redden”. De Volkskrant 30 april 2011. Het vervolg p. 6-7.

Latour, Bruno. Wij zijn nooit modern geweest (1991). Vert. Joep van Dijk en Gerard de Vries. Amsterdam: Van Gennep, 1994.

Latour, Bruno. Reassembling the Social. An introduction to actor-network-theory. Oxford: Oxford UP, 2005.

Pelevin, Viktor. De helm der verschrikking (2006). Vert. Froukje Slofstra. Amsterdam: De bezige bij, 2006.

Verdonk, Dirk-Jan. Het dierloze gerecht. Een vegetarische geschiedenis van Nederland. Amsterdam: Boom, 2009.

Het Walter Maas Huis organiseert i.s.m Vrede van Utrecht en de kunstenaars van Nieuwe Grond Lab het kunstenaarssymposium Nieuwe Grond van vrijdag 20 t/m zondag 22 november 2009. Samen met kunsthistoricus en kunstsocioloog Rogier Brom woon ik Nieuwe Grond bij. We zullen na afloop een schriftelijke dialoog aangaan met het symposium als uitgangspunt.

Ontbijten en beelden verzamelen in de kapel

Utrecht in alle vroegte, net na zonsopgang

De pompoenmuffin van Karlijn Souren bij het beeld van Klaas van Egmond

“Dit lijkt een banaan”, eigenlijk voor het beeld van Niki Smit (Monobanda)

Stadsbeeldontbijten

In dit artikel ga ik in op de volgende vragen: “Is a choreographic body a processing body?” en “Is the role of the body in contemporary art process filled, or is the body merely a subject and thus a product?” Het zal in de volgende nieuwsbrief van Danslab verschijnen.

Voor de nieuw te ontwikkelen website van het tijdschrift Volume van theater Frascati heb ik een artikel geschreven naar aanleiding van vier solovoorstellingen die in april dit jaar in Frascati te zien waren. In Een solo voor twee handen en zijn schaduw ga ik in op de machtsverhoudingen tussen performer en publiek tijdens een solo. “Eerst moeten we samen zijn. Vervolgens kan één van ons uit de groep stappen en solist worden. Deze solist kan spelen met de macht die hij verkregen heeft, maar kan zich ook verloren voelen tegenover de groep”.

Springdance legt op dit moment de laatste hand aan een publicatie over Europe in Motion. “Een tweetalig boek met diverse verslagen, artikelen van journalisten Ingrid van Frankenhuyzen en Jochem Naafs, evaluaties en veel foto’s en reacties van deelnemers. In totaal 36 jonge choreografen namen in drie landen (Groot-Brittannië, Roemenië en Nederland) deel aan speciale Dialogue sessies; daarna presenteerden ze hun werk aan het publiek” (www.springdance.nl). In deze publicatie verschijnt mijn column The extra stranger.

Next year Bettina Masuch will do her speech in Dutch, she promises just before the world première of Jérôme Bel’s Lutz Förster. I’m not sure if that is the best choice if your want to get your message across in such an international festival, I’m writing in English for a reason, but it is a nice gesture.

Enter Lutz Förster. A personality, that’s for sure. The peaceful and gentle way of walking to a chair in the wings, and back with the chair, onto the stage, tells me that already. Bel gave Förster the opportunity to tell his professional life’s story on stage to an audience. And Förster likes to talk. He discovered that early in his professional life when he danced and talked in one of many performances by Pina Bausch. His talking in this biography is only now and then alternated with short dance scenes.

Förster doesn’t get too personal, he doesn’t do too much. He is just there, taking some of the viewers back in time and presenting others a short lesson in dance history. I must admit I belong in the second category. My knowledge of Förster’s work was close to nothing. And I had a good time, I wasn’t bored for a minute, I laughed, admired, enjoyed. But I do wonder, as did others, what Bel’s role was. In Pichet Klunchun and Myself the dialogue between Klunchun and Bel was brilliantly staged. They challenged each other, and the audience, to rethink the history and the aesthetics of dance. The performance <i>Lutz Förster</i> is only about and with Lutz Förster. Where is the other? Where is the mirror to reflect? Reflect both movements and words, both history and present? Let’s leave it at that question.

Springdance’s slogan is ‘A look back into the future’. Lutz Förster gave me ‘a look back’. If I want, I can now go ‘into the future’. This weekend is a weekend for new style; contemporary and modern dance, hip hop, flamenco, butoh and street dance.

The opening day of Springdance &amp; performance festival: It is hot, tight and rather oppressive in the narrow and long hallway of the Centraal Museum. Journalists, dancers, choreographers and others are waiting for the opening of Choreographic Objects by William Forsythe. There’s hardly any space to move so I start to feel like an object myself. I’m being moved by others; someone tells me to remove my bag, and yet someone else pushes me aside gently to get by.

Finally Bettina Masuch takes the microphone and opens with a rather short and brief speech the installation and the 25th edition of Springdance. She urges us to get involved and Forsythe himself stresses to put on the vests which read a short mirrored text. So there we go! To the mirrors, to see how we can manage to rearrange these mirrors in such a way that we can actually read what is written on our back.

But the fun is cruelly interrupted by the voice of Forsythe begging us not to move the mirrors because they were carefully ordered so we could not see ourselves, not even to mention the 14 hours of polishing that went into the work. I felt like a small child whose toys are taken away. I took off the vest and in a sulk I turned my back on the mirrors walking out into the sun. Only to slip back in again seconds later, to take a peek at the other pieces.

Visit http://springdance.ning.com/ and join by hitting the sign up button!

“LEF is hét magazine voor jongeren die leven met kanker. LEF sluit aan bij jouw vragen en verwachtingen. LEF is positief en niet zielig. LEF geeft informatie, speelt in op je vragen en maakt alle onderwerpen bespreekbaar. LEF laat je weten dat je niet alleen bent. LEF is herkenning!”

Sinds 2006 verschijnt er in iedere LEF een column van mijn hand. Hieronder zijn twee columns te lezen die verschenen zijn in LEF.

Dromen over dromen
LEF dromen, maart 2009

Ik slaap. Ik slaap en ik droom. Ik droom dat ik word bewogen. Ik ben in vervoering omdat ik bewogen word. Ik vergeet de echte wereld en ga mijn droomwereld binnen. Ik stap mijn droom binnen in het centrum. Een plek waar ik naar boven en naar beneden kan gaan, naar links én naar rechts, naar voren én naar achteren. De plek waar ik ben is zowel toekomst als verleden. Ik ben hier en daar tegelijk. Hier kan ik mijzelf onderdompelen zoals in water, donker water. Ik kan hier zo lang blijven als ik zelf wil.

Een transportband verplaatst mij door tijd en ruimte. Dit is mijn wereld. Een wereld waarin ik kan gaan liggen en ontspannen en waarin de machinerie mij draagt. Transportbanden, roltrappen, liften, ze verplaatsen mij door ruimte en tijd. Ik vergeet de wereld om me heen en ontspan. Geen beeld, geen geluid, geen geur, alleen beweging. Geleidelijk versnellend en vertragend. Mijn ogen zijn open maar ik kan niets zien. Het is donker, geen angstaanjagende donker, maar een vredige. Ik ben blij dat ik mijn heden niet kan aanschouwen.

Ik word verplaatst door lucht en water, verder en verder. Soms voelt het als een achtbaan, soms als een schip, een glijbaan, een vliegtuig. Ik voel geen hobbels, geen enkel obstakel ligt mij in de weg. Het is een vloeiende rit, of beter, een glit. Dieper en dieper ga ik. Donkerder en donkerder wordt het. En mijn droom is echter dan al het andere op dat moment. Ik kan wakker worden wanneer ik wil en terug in het heden stappen. Hetzelfde heden als ik zojuist heb achtergelaten. Geen tijd is voorbijgegaan, niets is veranderd.

Dit is mijn droom. Als ik dagdroom over dromen is dit mijn droom. Om zo dicht mogelijk bij deze droom te komen, heb ik een netwerk nodig. Ik bouw een netwerk van transportbanden, liften en roltrappen. Dit netwerk brengt mij naar mijn droom en voert mijn droom uit. Een soepele rit die begint op ieder mogelijk moment en eindigt waar en wanneer ik wil.

Column
LEF Media, december 2006

Ik heb, zoals zo velen, een haat-liefdeverhouding met de media. Alle positieve eigenschappen worden plotseling negatief als er iets misgaat. Misschien gaat het niet heel vaak mis, maar dat zijn wel meteen de meest vreselijke momenten.

En het kan op zoveel manieren fout lopen. Een van de meest vervelende momenten blijft een computer die vastloopt. Natuurlijk gebeurt dit net als je klaar bent, máár nog niet alles hebt opgeslagen! Gelukkig overkomt dit mij niet zo vaak meer (hmm, waar is een stukje hout om even af te kloppen).

De media werken je eigenlijk op alle manieren tegen. Geen bereik met je mobiele telefoon. Geen televisie omdat de bliksem ergens heeft ingeslagen. Een kapotte autoradio bij een heel lange rit. Of de batterij van je laptop leeg en geen stopcontact in de buurt. Allemaal heel erg vervelend.

Maar de meeste haat woedt er misschien nog wel in mij op als alles het wél doet. Ik zit alleen thuis op een miezerige zondag. Eigenlijk zou ik iets moeten doen aan mijn studie. Studie-ontwijkend gedrag slaat toe! En alle media in huis hebben schuld. De televisie met onzinnige sportwedstrijden en telefoonspelletjes. De enorme encyclopedie genaamd het internet met alle zinnige en onzinnige informatie en entertainment. CD’s die ik al een tijd niet geluisterd heb. Zelfs lees- en kookboeken leiden mij af. Ik hoor ze roepen: ‘Lees mij!’ ‘Luister mij!’ ‘Kijk mij!’ En als ik me dan heb laten verleiden, is dat meestal door de televisie.

De televisie: het summum onder de media in negatieve zin. De televisie heeft de aantrekkingskracht van lief klein konijntje, maar is inhoudloos als de kooi van het konijn. Eigenlijk is de televisie de hedendaagse heks. Ze verleidt je met de gedachte aan snoep en koek maar uiteindelijk word je haar slaaf. Een slaaf die alles laat voor wat het is en zelf als een konijn in het grote licht kijkt. Nog een kleine stap verder en je zit op haar bord.